Neden esneriz? Esneme neden bulaşıcı, kimden kime geçer?
· Sağlık
Toplantıda biri esnedi, bir dakika sonra yarım masa esniyordu. Yazıyı okurken bile esneyen çıkabilir. Bu kadar sıradan bir davranışın nedenini bilimin hâlâ tartışıyor olması şaşırtıcı gelebilir.
Esneme tam olarak nedir?
Esneme, ağzın uzun bir nefesle iyice açıldığı, sonra gevşeyerek kapandığı bir refleks. Tipik bir esneme yaklaşık 6 saniye sürüyor. Yalnızca yetişkinlere özgü de değil: anne karnındaki bebekler de esniyor. 2012'de yayımlanan bir çalışma, gebeliğin 24. ile 36. haftaları arasında fetüslerin esnemelerini diğer ağız açma hareketlerinden ayırarak inceledi.
Neden esneriz? Üç fikir
Popüler inanç esnemeyi “oksijen eksikliğine” bağlar. Araştırmalarda bu açıklama tek başına tutmadı. Bugün masada üç ana fikir var.
Beyin soğutma. Hipoteze göre esneme beyin sıcaklığını düşürüyor. Gallup ve Gallup 2007'de alna soğuk kompres koyan ve yalnızca burundan nefes alan kişilerin, esneme videosu izlerken daha az esnediğini bildirdi. Bu bulgu fikre en çok dayanak sağlayan çalışmalardan biri. Yine de bazı araştırmacılar esnemenin beyin sıcaklığındaki değişime yalnızca eşlik ettiğini düşünüyor.
Uyanıklık ve solunum. Esnemenin uyanıklığı yükselttiği, kandaki karbondioksitle ilgili olabileceği ya da boğaz kaslarının işlevini sürdürmesine yaradığı öne sürüldü. Bunların her biri ayrı bir öneri ve hiçbiri için fikir birliği yok.
Toplumsal işlev. Esneme grubun ruh hâlini eşleştiriyor olabilir. Bunu bir sonraki bölümde ele alıyoruz.

Esneme neden bulaşıcı?
Esnemeyi görmek, duymak, hatta hakkında okumak başkasında esneme tetikleyebiliyor. Bulaşıcı esnemenin dikkat çeken yanı, kimden kime geçtiğinin rastgele olmaması. İtalyan araştırmacıların 2011'de insanlarda yaptığı çalışma, esnemenin toplumsal bağ güçlendikçe daha kolay bulaştığını gösterdi. Yakınlık ne kadar fazlaysa, bulaşma o kadar olası.
Çocuklarda tablo farklı. Bulaşıcı esneme altı yaşın altındaki çocuklarda güvenilir biçimde görülmüyor. Köpeklerde de benzer bir gelişim var: yedi aydan büyük köpekler insan esnemesine karşılık veriyor, daha küçükler vermiyor gibi görünüyor.
Bulaşıcı esneme empati midir?
Bu soru uzun süre cazip bir hipotezdi: bir başkasının esnemesini “yakalıyorsak” onun hâline ortak oluyor olmalıyız. Kanıtlar tek yönde değil. Massen ve Gallup'un 2017 tarihli derlemesi, bulaşıcı esnemenin empatiyle eşdeğer olduğunun henüz gösterilmediğini ve yayın yanlılığı ihtimalinin altını çiziyor. Palagi ve arkadaşlarının 2020'deki derlemesi ise esneyen kişinin sosyal olarak ne kadar önemli olduğunun bulaşmayı etkilediğini savunuyor.
Otizmli çocuklarla yapılan bir çalışmada (Senju ve ark., 2007) çocukların esneme videolarından sonra esnemeleri artmadı; videolar sırasında kontrol videolarına göre daha az esnediler. Tek çalışmadan genel sonuç çıkmaz, ama bulaşıcı esnemenin toplumsal bilgi işlemeyle ilgisi olabileceğini düşündürüyor.
Bulaşıcı esneme insana özgü de değil. Şempanzelerde, kuyruksuz makaklarda, gelada babunlarında, kurtlarda ve muhabbet kuşlarında gözlendi. Bir çalışmada 29 köpekten 21'i, yabancı biri esnediğinde esneyerek karşılık verdi.
Hayvanlarda esneme: örnekler
- Babunlar düşmanlarını tehdit etmek için esniyor (Darwin de bunu aktarıyor).
- Siyam dövüşçü balığı rakibine ya da aynadaki yansımasına karşı, genellikle saldırı sırasında esniyor.
- Gine domuzları üstünlük ya da öfke göstermek için esniyor.
- İmparator ve Adélie penguenleri çiftleşme gösterisinde esniyor.
- Yılanlar yemekten sonra çenelerini yerine oturtmak için ve solunum için esniyor.
- Balıklar oksijen düşük olduğunda daha çok esniyor (Hasler ve ark., 2009).