Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı (1831-1841): Bir vali devletini yıkılmanın eşiğine nasıl getirdi?
· Tarih
Konya ovasında sis
21 Aralık 1832. Konya ovası. Sis o kadar yoğun ki, askerler birkaç adım ötesini göremiyor. Osmanlı ordusunun başındaki sadrazam, dağılan askerlerini toplamak için atını sisin içine sürüyor.
Birkaç dakika sonra etrafı sarılıyor. Ama onu saranlar kendi askerleri değil. Osmanlı’nın sadrazamı, Osmanlı’nın bir valisinin ordusuna esir düşüyor. Artık o ordu ile İstanbul arasında duracak kimse kalmamıştır.
Peki bir vali, kendi devletini nasıl yıkılmanın eşiğine getirdi?
Kavala’dan Mısır valiliğine
Hikâye, Ege kıyısındaki küçük bir liman kasabasında, Kavala’da başlıyor. Mehmet Ali burada doğdu ve büyüdü. Tütün ticareti yaptı. Okuma yazmayı ise ancak kırklı yaşlarında öğrenecekti. 1798’de Napolyon Mısır’ı işgal etti. Osmanlı oraya asker gönderdi. Mehmet Ali de Kavala’dan toplanan birliğin içindeydi.
Fransızlar çekildi ama Mısır karıştı. Memlükler, Osmanlı valileri, askerler... Herkes birbirine düşmüştü. Mehmet Ali bu kargaşada herkesi birbirine karşı ustaca kullandı. 1805’te Kahire halkı onu vali olarak istedi. İstanbul da bu durumu kabul etmek zorunda kaldı.
Mısır’ı baştan kuran vali
Birkaç yıl içinde rakiplerini temizledi. 1811’de Memlük beylerini Kahire Kalesi’ndeki bir törene davet etti. Ve kapılar kapandı. Sonra Mısır’ı baştan kurdu. Nil boyunca pamuk ektirdi; fabrikalar, tersaneler, okullar açtı. En önemlisi, 1820’lerde Fransız subaylara eğittirdiği, Avrupa tarzında düzenli bir ordu kurdu. Başına da oğlu İbrahim Paşa’yı geçirdi.
Padişah II. Mahmut’un ise böyle bir ordusu yoktu. Yeniçeriler bozulmuştu; 1826’da kurulan yeni ordu ise daha emekleme çağındaydı. Yani valinin ordusu, padişahın ordusundan daha güçlüydü. Ve bunu ikisi de biliyordu.
Hicaz, Mora ve Navarin
Başta Mehmet Ali’nin gücü padişahın işine yaradı. Yeni ordusunu kurmadan önce Hicaz’daki Vehhabi isyanını bastırmış; Mekke ve Medine’yi geri almıştı. 1821’de Mora’da Yunan isyanı patladı. Osmanlı yıllarca uğraştı, bastıramadı. Sonunda İstanbul’dan Kahire’ye bir ferman yola çıktı.
Padişah yardım istiyordu. Karşılığında Mora ve Girit valilikleri vaat ediliyordu. Mehmet Ali kabul etti. İbrahim Paşa 1825’te Mora’ya çıktı ve isyanı büyük ölçüde ezdi. Ama Avrupa devreye girdi. 20 Ekim 1827’de İngiliz, Fransız ve Rus gemileri Navarin Koyu’na girdi.
Birkaç saat içinde Osmanlı ve Mısır donanması yakıldı. Yunanistan bağımsız oldu. Mehmet Ali ise donanmasını, parasını ve vaat edilen Mora’yı kaybetmişti.
Suriye isteği ve İstanbul’un cevabı
Paşa, zararının karşılanmasını istedi. İstanbul’a bir mektup gönderdi. Mora’nın yerine Suriye valiliğini istiyordu. Suriye onun için çok değerliydi. Gemileri için kereste, ordusu için asker, Mısır’ın önünde de bir kalkan demekti.
İstanbul’un cevabı kısa oldu. Yalnızca Girit verilecekti. Sultan Mahmut, zaten bu kadar güçlenmiş bir validen çekiniyordu. Ona bir de Suriye’yi vermek istemedi. Mehmet Ali için ise karar çoktan verilmişti. İstediğini izinle alamıyorsa, zorla alacaktı.
Bahane de hazırdı. Vergiden ve askerlikten kaçan binlerce Mısırlı köylü, Akkâ’ya sığınmıştı. Akkâ valisi Abdullah Paşa onları geri vermiyordu.
Mısır ordusu yola çıkıyor: Akkâ, Şam, Humus, Belen
1831 sonbaharında İbrahim Paşa, otuz bin kişilik orduyla Mısır’dan yola çıktı. Donanma da denizden ona eşlik ediyordu. Gazze, Yafa ve Hayfa neredeyse savaşmadan düştü. Ama Akkâ direndi. Napolyon’un bile alamadığı bu kale, altı ay boyunca kuşatma altında kaldı.
Mayıs 1832’de Akkâ düştü. Haziran’da Şam alındı. Padişah, Mehmet Ali’yi ve oğlunu çoktan asi ilan etmişti. Şimdi üzerlerine ordu gönderdi. İbrahim Paşa bu orduyu temmuzda önce Humus’ta yendi, Halep’i aldı; sonra Belen Geçidi’nde bir kez daha yendi.
Antakya, Adana... Kapılar birer birer açıldı. Mısır ordusu Torosları aşıp Anadolu’ya girdi.
Konya Muharebesi
Sultan Mahmut son kozunu oynadı. Sadrazam Reşit Mehmet Paşa’yı, yaklaşık elli bin kişilik bir orduyla Konya’ya gönderdi. İbrahim Paşa’nın askeri çok daha azdı; ama talimliydi, disiplinliydi ve topçusu daha isabetliydi. 21 Aralık sabahı iki ordu, Konya’nın kuzeyinde karşı karşıya geldi. Ova sis içindeydi.
Öğleye doğru toplar ateşe başladı. Sis bir an aralandığında İbrahim Paşa, Osmanlı sol kanadındaki süvari ile piyade arasında bir boşluk gördü. Süvarisini ve muhafız birliğini bu boşluğa sürdü. Osmanlı sol kanadı dağıldı.
Sadrazam, kanadı toparlamak için bizzat ileri atıldı. Siste yolunu kaybetti ve Mısır askerlerinin arasına düştü. Komutanı esir düşen Osmanlı ordusu, karanlık çökerken son bir hücum denedi. Mısır topçusu bu hücumu da kırdı. Savaş geceye kadar sürmüştü. Osmanlı ordusu dağılmış, İstanbul yolu açılmıştı.
"Denize düşen yılana sarılır": Rusya Boğaz’da
İbrahim Paşa ilerlemeye devam etti. Şubat 1833’te Kütahya’daydı. İstanbul artık çok yakındı. Sultan Mahmut’un ne ordusu kalmıştı ne de zamanı. İngiltere’den yardım istedi; İngiltere oyalandı. Fransa zaten Mehmet Ali’yi tutuyordu. Geriye tek bir kapı kalmıştı: Osmanlı’nın asırlık düşmanı, Rusya.
Padişahın o günlerde şöyle dediği anlatılır: “Denize düşen yılana sarılır.” Yardım çağrısı Petersburg’a ulaştı. Çar I. Nikolay bu fırsatı kaçırmadı. Şubat 1833’te Rus savaş gemileri Boğaz’a girdi. Ardından binlerce Rus askeri Beykoz’da karaya çıktı.
İstanbul halkı, başkenti korumaya gelen Rus askerlerini şaşkınlıkla izliyordu.
Kütahya ve Hünkâr İskelesi
Rusların Boğaz’a yerleşmesi bu kez İngiltere ve Fransa’yı telaşlandırdı. İki tarafı da anlaşmaya zorladılar. Mayıs 1833’te Kütahya’da uzlaşma sağlandı. Mehmet Ali’ye Mısır ve Girit’in yanında Suriye de verildi. Adana ise İbrahim Paşa’ya bırakıldı. Bir vali, padişahından savaşarak koca bir ülke koparmıştı.
Ruslarsa bedelini almadan gitmedi. 8 Temmuz 1833’te Hünkâr İskelesi Antlaşması imzalandı. İki devlet, saldırıya uğrarsa birbirine yardım edecekti. Ama asıl önemli olan gizli maddeydi. Osmanlı, Rusya’ya asker göndermek yerine Çanakkale Boğazı’nı yabancı savaş gemilerine kapatacaktı.
Boğazlar meselesi böyle büyüdü. Ve İngiltere bunu asla unutmadı.
Mola yılları ve Balta Limanı
Kütahya bir barış değil, bir molaydı. İki taraf da hesabın kapanmadığını biliyordu. Mehmet Ali Suriye’de ağır vergiler ve zorunlu askerlik getirdi. Halk defalarca ayaklandı. 1838’de ise açıkça bağımsızlık istediğini duyurdu. Sultan Mahmut intikam için ordusunu yeniden kuruyordu. Bu arada İngiltere’yi de yanına çekmek istedi.
1838’de Balta Limanı Ticaret Antlaşması imzalandı. İngiliz tüccarlar Osmanlı topraklarında serbestçe ticaret yapacak, tekeller kalkacaktı. Hesap şuydu: Tekeller kalkarsa Mehmet Ali’nin gelir kaynağı kururdu. Ama aynı antlaşma, Osmanlı’nın kendi zanaatkârını da ucuz Avrupa mallarının karşısında korumasız bıraktı.
Nizip ve üç haftalık felaket
1839 baharında Sultan Mahmut daha fazla bekleyemedi. Hafız Paşa komutasındaki ordu Fırat’ı geçti. Ordunun yanında Prusyalı bir danışman vardı: Helmuth von Moltke. Paşaya daha sağlam bir mevziye çekilmesini söyledi. Dinlenmedi. 24 Haziran 1839’da Nizip’te İbrahim Paşa, Osmanlı ordusunun yanından dolanıp arkasına sarktı.
Mısır topları ateş açtı. Osmanlı ordusu birkaç saat içinde çözüldü ve dağıldı. Felaketler bununla bitmedi. Yenilgi haberi İstanbul’a ulaşmadan Sultan II. Mahmut öldü. Tahta, henüz on altı yaşındaki oğlu Abdülmecid geçti.
Birkaç gün sonra Kaptan-ı Derya Ahmet Fevzi Paşa, bütün Osmanlı donanmasını İskenderiye’ye götürüp Mehmet Ali’ye teslim etti. Üç hafta içinde Osmanlı; ordusunu, padişahını ve donanmasını kaybetmişti.
Avrupa’nın masası, Tanzimat ve ültimatom
Devlet artık kendi valisiyle baş edemiyordu. Mesele, Avrupa’nın masasına taşındı. İngiltere, Hindistan yolunun üstünde güçlü bir Mısır istemiyordu. Rusya, zayıf bir Osmanlı’nın komşusu kalmayı tercih ediyordu. Fransa ise Mehmet Ali’nin arkasındaydı. Osmanlı’nın Avrupa’nın desteğine ihtiyacı vardı. 3 Kasım 1839’da Mustafa Reşit Paşa, Gülhane’de Tanzimat Fermanı’nı okudu.
Ferman; can, mal ve namus güvenliği vaat ediyordu. Bir yanıyla da Avrupa’ya verilen bir mesajdı: Bu devlet kendini yeniliyor. 15 Temmuz 1840’ta İngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya, Londra’da Osmanlı ile anlaştı. Fransa dışarıda bırakıldı. Mehmet Ali’ye bir ültimatom gönderildi.
On gün içinde kabul ederse Mısır ailesinde kalacak, Akkâ da ömür boyu onun olacaktı. Gecikirse önce Akkâ’yı, sonra hepsini kaybedecekti. Fransa’ya güvenen Paşa, reddetti.
Beyrut, Akkâ ve 1841 fermanı
Cevap denizden geldi. İngiliz ve Avusturya gemileri, Osmanlı askerleriyle birlikte Suriye kıyılarına dayandı. Beyrut bombalandı. Ağır vergilerden bıkmış olan Suriye halkı da Mısır yönetimine karşı ayaklandı. 3 Kasım 1840’ta müttefik donanması Akkâ’yı topa tuttu. Bir gülle, kalenin cephaneliğine isabet etti.
Altı ayda alınan Akkâ, bu kez birkaç saatte düştü. Fransa savaşı göze alamadı ve geri çekildi. İngiliz gemileri İskenderiye önünde belirince Mehmet Ali yalnız kaldığını anladı. İbrahim Paşa’nın ordusu Suriye’den çekildi. Osmanlı donanması geri verildi.
1841’de padişahın fermanı Kahire’ye ulaştı. Mısır valiliği, miras yoluyla Mehmet Ali’nin ailesine bırakılıyordu. Ama şartlar ağırdı. Suriye, Adana ve Girit geri verilecek; ordu on sekiz bin kişiyle sınırlanacak; her yıl İstanbul’a vergi ödenecekti. Aynı yıl Londra’da Boğazlar Sözleşmesi imzalandı. Barış zamanında Boğazlar, bütün savaş gemilerine kapalı olacaktı.
Rusya’nın Hünkâr İskelesi ile elde ettiği ayrıcalık böylece sona erdi.
Miras: kim ne kazandı, kim ne kaybetti?
On yıl süren bu kavganın sonunda kim ne kazandı, kim ne kaybetti? Mehmet Ali imparatorluk hayalini kaybetti ama bir hanedan kurdu. Soyu, Mısır’da 1953’e kadar tahtta kaldı. Kendisi 1849’da, oğlu İbrahim Paşa’nın ardından öldü.
Mısır kâğıt üzerinde Osmanlı’ya bağlı kaldı. Gerçekte ise bir daha asla İstanbul’dan yönetilmedi. 1882’de de İngiltere tarafından işgal edildi. Osmanlı topraklarını geri aldı ama bedeli ağır oldu. Bir iç mesele, ancak yabancı devletlerin kararıyla çözülebilmişti. Bundan sonra Avrupa, Osmanlı’nın her işine karışmayı kendinde hak gördü.
Boğazlar üzerindeki söz hakkı artık yalnızca padişaha ait değildi. Balta Limanı ile açılan kapıdan giren ucuz mallar, yerli üretimi zayıflattı. Ve herkes şunu görmüştü: Osmanlı, kendi valisine karşı bile kendini tek başına koruyamıyordu.
Rus Çarı’nın meşhur “hasta adam” sözü, on iki yıl sonra bu tablonun üzerine söylenecekti. Ama bu sarsıntı bir şeyi de hızlandırdı. Devlet, ayakta kalmak için değişmek zorunda olduğunu anladı. Tanzimat dönemi böyle başladı. Kavalalı bir tütün tüccarı, bir imparatorluğu devirmeye çok yaklaşmıştı.
Deviremedi. Ama onu, bir daha asla eskisi gibi olmayacak şekilde değiştirdi.
Kronoloji
- 1805 Kahire halkı Mehmet Ali’yi vali olarak istedi — İstanbul kabul etmek zorunda kaldı
- 1811 Memlük beyleri Kahire Kalesi’nde
- 1827 Navarin: Osmanlı ve Mısır donanması yakıldı — 20 Ekim
- 1831 İbrahim Paşa Mısır’dan yola çıktı — Sonbahar
- 1832 Akkâ ve Şam alındı, Konya Muharebesi — Konya: 21 Aralık
- 1833 Kütahya uzlaşması ve Hünkâr İskelesi Antlaşması — Mayıs ve 8 Temmuz
- 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması
- 1839 Nizip yenilgisi, II. Mahmut’un ölümü, Tanzimat Fermanı — 24 Haziran ve 3 Kasım
- 1840 Londra Antlaşması ve Akkâ’nın düşüşü — 15 Temmuz ve 3 Kasım
- 1841 Mısır valiliğini miras bırakan ferman ve Boğazlar Sözleşmesi
Kaynaklar
Battle of Konya, Wikipedia
Kullanıldığı yer: 21 Aralık 1832 tarihi, yoğun sis, Osmanlı sol kanadındaki süvari ile piyade arasındaki boşluk, sadrazamın sol kanadı toparlarken esir düşmesi, yaklaşık 50.000 kişilik Osmanlı ordusu.Battle of Konya, Encyclopaedia Britannica
Kullanıldığı yer: Mısır topçusunun isabetli ateşi, akşamki karşı hücumun top ateşiyle kırılması, Osmanlı ordusunun gece dağılması.Ahmet Dönmez, “Babıâli’de Hizip Çatışmaları: Ahmed Fevzi Paşa’nın Osmanlı Donanmasını Mısır Valisine Teslimi Olayı”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sayı 40 (2016), DergiPark
Kullanıldığı yer: Nizip 24 Haziran 1839, II. Mahmud’un ölümü 1 Temmuz 1839, donanmanın İskenderiye’ye varışı 14 Temmuz 1839 (“üç hafta”).Convention of London (1840), Wikipedia
Kullanıldığı yer: 15 Temmuz 1840, imzacılar arasında Osmanlı Devleti’nin de bulunması, on günlük ve yirmi günlük süreler.Oriental Crisis of 1840, Wikipedia
Kullanıldığı yer: Beyrut’un Eylül 1840’ta bombalanması, Akkâ harekâtı, ordunun 18.000 kişiyle sınırlanması.Fuad II of Egypt, Wikipedia
Kullanıldığı yer: Mısır’da monarşinin 18 Haziran 1953’te kaldırılması (“soyu 1953’e kadar tahtta kaldı”).The Spectator, 25 Mart 1854: Sir G. H. Seymour’un Lord John Russell’a 11 Ocak 1853 tarihli raporu
Kullanıldığı yer: Çar I. Nikolay’ın “hasta adam” sözünün 1853’te, yani 1841’den on iki yıl sonra söylenmesi.ABD Dışişleri, Foreign Relations of the United States 1866, belge 218
Kullanıldığı yer: 1841 fermanının veraseti hanedanın en yaşlı erkeğine bağlaması (“babadan oğula” ifadesinin kaldırılması).“ʿAbbās I and Saʿīd, 1848–63”, Encyclopaedia Britannica (Egypt maddesi)
Kullanıldığı yer: Babadan oğula geçişin ancak 1866’da kabul edilmesi.Muhammed Hanefi Kutluoğlu, “İbrâhim Paşa, Kavalalı”, TDV İslâm Ansiklopedisi (arama sonucundaki özet üzerinden, sayfanın tamamı açılamadı)
Kullanıldığı yer: Mehmed Ali ve İbrâhim paşaların 1832’de âsi ilan edilmesi, Suriye isteğinin Girit valiliğiyle geçiştirilmesi.V. B. Lutsky, Modern History of the Arab Countries (1969), 8. bölüm
Kullanıldığı yer: Âsi ilanının Akkâ düşmeden önce (23 Nisan 1832) yapılması, Akkâ kuşatmasının 26 Kasım 1831 - 27 Mayıs 1832 arası sürmesi, Humus 8 Temmuz ve Belen 29 Temmuz 1832.Fatih Gencer, Belleten (Türk Tarih Kurumu), Kavalalı Mehmet Ali Paşa yönetimine karşı Filistin muhalefeti üzerine makale
Kullanıldığı yer: Kütahya düzenlemesinde Mısır ve Suriye’nin Mehmet Ali’ye, Adana muhassıllığının İbrahim Paşa’ya verilmesi.“Kavalalı İbrahim Paşa: Avrupa Seyahati, Mısır Valiliği ve ...”, DergiPark
Kullanıldığı yer: Mora yardımı karşılığında Mora ve Girit valiliklerinin vaat edilmesi, Mehmet Ali’nin Mora yerine Suriye’yi istemesi.Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2021, 10(2), s. 30-37, DergiPark
Kullanıldığı yer: Mehmet Ali’nin Avrupa tarzı ordusunun (Nizam-ı Cedid) 1820’den itibaren kurulması, yani Hicaz seferinden sonra.Yeni Şafak, “15 Temmuz’un Fevzi Paşası kim?” (17 Temmuz 2021)
Kullanıldığı yer: Donanmanın 14 Temmuz 1839’da teslimi için ilk bulunan kaynak. Akademik değildir, aynı bilgi Dönmez’in makalesiyle doğrulandı.