Déjà vu nedir, neden yaşarız? Beynin “burayı biliyorum” yanılgısı
· Psikoloji
- Déjà vu, ilk kez yaşanan bir şeyin tanıdık gelmesi. Derlemelere göre insanların yaklaşık yüzde 60’ı bunu en az bir kez yaşıyor.
- Tek bir kesin neden yok. En çok sınanan fikirlerden biri, yeni bir yerin daha önce görülen bir yerle aynı yerleşime sahip olması ve o eski yerin hatırlanamaması.
- Sağlıklı insanlarda yaygın. Temporal lob epilepsisinde ise nöbetin bir parçası olarak da görülebiliyor.
Yeni girdiğiniz bir kafede masaların dizilişini, pencerenin yerini, hatta içeriden gelen sesi daha önce yaşamış gibi hissettiniz mi? Üstelik oraya ilk kez geldiğinizden eminsiniz. Bu his birkaç saniye sürüyor ve genellikle bir açıklama bırakmadan geçiyor.
Déjà vu tam olarak nedir?
Fransızca “daha önce görülmüş” demek olan déjà vu, şu anki durumun tanıdık gelmesi, ama bu tanıdıklığın nereden geldiğinin bilinmemesi. Kişi o anın gerçekten yeni olduğunu biliyor. Asıl ilginç olan da bu: Bellek “biliyorum” diyor, mantık “bilemezsin” diyor.
Deneyim yaygın. Alan yazınını derleyen Alan Brown’ın 2003 tarihli incelemesine göre insanların yaklaşık yüzde 60’ı hayatında en az bir kez déjà vu yaşıyor ve sıklığı yaşla birlikte azalıyor. Aynı derleme stres ve yorgunlukla, ayrıca eğitim düzeyiyle bağlantılar bildiriyor. Rakam çalışmadan çalışmaya değişiyor: 386 Japon yetişkinle yapılan bir ankette katılımcıların yüzde 76,2’si yaşadığını söyledi. Soru nasıl sorulduğunda da sonuç kayabiliyor.
- ~%60 Hayatında en az bir kez déjà vu yaşayanlar
- %76,2 386 Japon yetişkinden yaşadığını söyleyenler
- Yaşla azalır Sıklık gençlerde daha yüksek
En çok sınanan açıklama: benzer yerleşim
Colorado State Üniversitesi’nden Anne Cleary, déjà vu’yü laboratuvarda üretmenin yolunu aradı. Sanal gerçeklik ortamında The Sims oyunuyla sahneler hazırladı. Bazı yeni sahneler, daha önce gösterilen bir sahneyle aynı yerleşime sahipti, ama nesneler ve görünüm farklıydı. Katılımcılar yerleşimin eski bir sahneyle örtüştüğünü fark edemediklerinde déjà vu bildirme olasılıkları en yüksekti. Çalışma Consciousness and Cognition dergisinde yayımlandı ve déjà vu’yü sanal gerçeklikle modelleyen ilk çalışma olarak anıldı.
Buradaki fikir, yaklaşık yüzyıllık bir Gestalt psikolojisi varsayımına dayanıyor: Yeni bir sahnenin parçaları, daha önce görülmüş bir sahnenin parçalarının dizilişine benziyorsa beyin bir tanıdıklık sinyali üretiyor. Eski sahne akla gelmediğinde bu sinyalin açıklayacak bir anısı olmuyor. Elde yalnızca “biliyorum” hissi kalıyor.

Tek açıklama değil Cleary de yerleşim benzerliğinin déjà vu’nün tek nedeni olmadığını söylüyor. Birden fazla mekanizmanın aynı anda doğru olabileceğini belirtiyor. Alan yazınında bellek, dikkat, nörolojik ve “çift işleme” kümelerinde toplanan başka öneriler de var.
Beyinde ne oluyor olabilir?
Tanıdıklık hissi ile bir şeyi ayrıntısıyla hatırlamak aynı şey değil. Biri “bu yüzü bir yerde gördüm” duygusu, öteki “onu geçen yıl bir toplantıda gördüm” bilgisi. Déjà vu’yü açıklayan bir görüşe göre bu ikisi birbirinden kopuyor: Tanıdıklık duygusu geliyor, ama o an yaşanan şeyle hiçbir bağı yok. Bir derlemede bu, “ayrışmış tanıdıklık” olarak adlandırılıyor ve parahipokampal bölgedeki bir işlev bozukluğuyla ilişkilendiriliyor. Bu bir önerme, kesinleşmiş bir mekanizma değil.
Epilepsiyle ilişkisi
Déjà vu’nün tıpta bilinen bir bağlantısı var: Temporal lob epilepsisinde, özellikle bazı basit parsiyel nöbetlerde, kişi nöbetin başında déjà vu yaşayabiliyor. Bu bildirimler 19. yüzyıla kadar uzanıyor. Ancak bunu tersine çevirmek doğru değil. Sağlıklı insanlarda déjà vu yaygın bir deneyim ve tek başına bir hastalığın göstergesi sayılmıyor. Ayrım, nöbetteki déjà vu’nün genellikle başka belirtilerle, yani bilinç değişikliği ya da tekrarlayan yaşantılarla birlikte gelmesinde yatıyor.
Déjà vu ile ilişkilendirilen diğer fikirler
- Çift işleme: Algının iki akışının birkaç milisaniye arayla işlenmesi, ikinci akışın “eski” gibi hissedilmesine yol açabilir.
- Dikkat: Bir sahneye kısa süre yarım dikkat verilip sonra tam dikkat verildiğinde ilk bakış “önceki yaşantı” gibi duyulabilir.
- Bellek: Parçalı anıların birleşerek yeni bir duruma uyması.
Bu fikirlerin her biri için kanıt zayıf ya da tartışmalı. Hiçbiri tek başına genel kabul görmüş değil.
Sık sorulanlar
Déjà vu ve geleceği görmek aynı şey mi?
Hayır. Déjà vu bir tanıdıklık hissi. Bir şeyin ne olacağını önceden bildiğinizi gösteren bir kanıt yok.
Her insan déjà vu yaşar mı?
Hayır, ama çoğu insan yaşıyor. Oran çalışmaya göre değişiyor: derlemelerde yaklaşık yüzde 60, bazı örneklemlerde daha yüksek.
Déjà vu neden daha çok gençlerde görülüyor?
Brown’ın derlemesi sıklığın yaşla azaldığını bildiriyor. Nedeni konusunda net bir açıklama yok.
Déjà vu yaşamak hasta olmak demek mi?
Hayır. Sağlıklı insanlarda sık görülen bir deneyim. Temporal lob epilepsisinde nöbetin bir bölümü olarak da yaşanabiliyor.
Kaynaklar
- A Review of the Déjà Vu Experience (Brown, Psychological Bulletin, 2003)
- Spatial Configuration Can Spark Deja Vu (Colorado State University, 2012)
- Been There, Done That, or Did I? Déjà Vu Found to Originate in Similar Scenes (Scientific American)
- Demographic and psychological features of déjà vu experiences in a nonclinical Japanese population (PubMed)
- Déjà vu, nedenleri ve epilepsi (Brain & Life)