Bilgisayar faresine neden fare denir? Ahşap bir kutudan masaüstüne

Masanızdaki fareye bakın. Belki kablosuz, belki kuyruğu hiç olmadı. Yine de adı fare. Bu adı kimse bir toplantıda oylayıp koymadı. Onu icat eden ekip bile adın nereden çıktığını net hatırlamıyor. [1]

Not defterindeki böcek

Douglas Engelbart 14 Kasım 1963'te defterine bir fikir yazdı: iki dik tekerleği ve bir bırakma noktası olan bir "bug", yani böcek. Wikipedia'nın aktardığına göre bu, farenin bilinen en eski notu. [5] Ertesi yıl Stanford Araştırma Enstitüsü'nde (SRI) mühendis Bill English fikri bir nesneye çevirdi: ahşap bir kasa, bıçak kenarlı tekerlekler ve yalnızca bir düğme için yer. [1][2]

İki tekerlek rastgele seçilmedi. Biri masada ileri geri, diğeri sağa sola giden hareketi ölçüyor; ikisi birleşince ekrandaki imleç iki yönde birden gidiyor. Tekerlekler 19. yüzyılın alan ölçme aletlerinden (planimetre) esinlenmişti. Her biri bir yönde yuvarlanıyor, dik yönde kayıyordu. [1] Patent çiziminde ise üçüncü bir temas noktası olarak küçük bir bilyalı yatak ve üç düğme görünüyor. [3]

Adı nereden geliyor?

En çok anlatılan açıklama basit: kablo, kullanıcının bileğinin altından çıkıyordu ve ortaya bir fare kuyruğu çıkıyordu. Computer History Museum'un sayfasında Engelbart'ın bu konudaki sözü şöyle özetleniyor: Kimse hatırlamıyor, fareye benziyordu, kuyruğu vardı ve herkes öyle çağırdı. [1] Yani ortada kesin bir doğum belgesi yok, yalnızca gündelik laboratuvar şakası var.

Kelimenin yazıya geçtiği ilk yer olarak sık anılan kaynak, English'in Temmuz 1965 tarihli "Computer-Aided Display Control" raporu. NASA sözleşmesi kapsamında yazılan bu rapor NASA'nın teknik rapor sunucusunda kayıtlı. [4][5] Patent ise bambaşka bir dil konuşuyor: başlığı "X-Y position indicator for a display system", yani ekran sistemi için X-Y konum göstergesi. Computer History Museum, "fare" kelimesinin patentte hiç geçmediğini belirtiyor. [1][3]

Bence bu ayrıntı güzel bir şey anlatıyor. Resmî ad hantal olduğunda, masada gerçekten kullanılan şeye bir lakap takılıyor ve lakap kalıyor. Ürün adlarının çoğu de böyle ölür veya yaşar.

Rakipleri de vardı

Engelbart'ın NLS sistemi için denenen tek işaret aygıtı fare değildi. Wikipedia, vücudun farklı hareketlerini kullanan birkaç aygıttan söz ediyor. Bunlardan biri masanın altına konan, dizle kullanılan bir düzenekti ve iki eli klavyede bırakıyordu. Sonunda fare hız ve kolaylığıyla öne çıktı. [5] Burada kaynakların söylemediği bir şey var: o dönemde hangi aygıtın ne kadar hızlı olduğuna dair rakamı bu yazıda vermiyorum, çünkü okuduğum kaynaklarda bir ölçüm tablosu yok.

Kendi yorumum şu: Fare, elin zaten masada durduğu bir hareketi kullanıyor. Kolu havaya kaldırıp ekrana uzanmak gerekmiyor, ayakla veya dizle denge kurmak da gerekmiyor. Böyle bir şeyin yıllarca ayakta kalması, teknik üstünlükten çok bu rahatlıkla ilgili olabilir. Ama bu bir çıkarım, kaynaklarda doğrudan yazılı değil.

Patent, gösteri ve telif

Patent başvurusu 21 Haziran 1967'de yapıldı, belge 17 Kasım 1970'te verildi. Hak sahibi SRI'dı. [3] Engelbart 9 Aralık 1968'de San Francisco'daki Fall Joint Computer Conference'ta 90 dakikalık bir gösteri yaptı. Fare, bağlantılı metinler, canlı metin düzenleme ve çoklu pencereler orada bir arada gösterildi. [2] Patent SRI'da olduğu için Engelbart'ın bu icattan telif almadığı belirtiliyor. [5]

Ahşaptan masaya yayılma

Bundan sonrasını kısa bir zaman çizelgesi anlatıyor. Tarihler Wikipedia'daki derlemeden: [5]

• 1972: English, bu kez Xerox PARC'ta bilyalı bir fare yaptı.
• 1973: Bilyalı fare Xerox Alto ile birlikte geldi. Alto, fareyi kullanan ilk modern bilgisayar sayılıyor.
• 1982: Logitech ilk fare modeli P4'ü Comdex fuarında tanıttı.
• 1983: Microsoft kendi faresini piyasaya sürdü.
• 1984: Macintosh 128K, Lisa'dan gelen tek düğmeli fareyle çıktı.

Yanda görünen Alto faresinin alt yüzü, ahşap prototipten bir hayli farklı. Üç yuvarlak yatak var ve artık hareketi bilye ile yatay kayma taşıyor. İç mekanizma defalarca değişti, sonra optik sensörler geldi. Değişmeyen şey el, masa ve imleç arasındaki eşleşme.

Çoğul: fareler mi, mouse'lar mı?

İngilizcede çoğul için hem "mice" hem "mouses" kullanılıyor, ama sözlükler genelde "mice" diyor. J. C. R. Licklider bu çoğulu 1968'de "The Computer as a Communication Device" yazısında kullanmış. [5] Türkçede ise sorun yok: fareler.

Kaynaklar

1. Computer History Museum. Engelbart's mouse (Revolution: Input and Output) (erişim: 2026-10-28)
2. SRI International. Computer mouse (Hall of Innovation) (erişim: 2026-10-28)
3. US Patent 3,541,541. X-Y position indicator for a display system (Engelbart, SRI) (erişim: 2026-10-28)
4. NASA Technical Reports Server. Computer-aided display control: Final report (Engelbart, English, Huddart, 1965) (erişim: 2026-10-28)
5. Wikipedia. Computer mouse (erişim: 2026-10-28)

Kapak görseli: The wub · CC BY-SA 4.0.