Antikythera mekanizması: Batık gemiden çıkan bronz gökyüzü hesaplayıcısı
· Tarih
Antikythera Adası açıklarında, 45 metre derinlikte bir Roma ticaret gemisinin enkazı yatıyor. Kaptan Dimitrios Kontos ve Symi adasından sünger dalgıçları enkazı 1900'ün başında buldu. Dalışlarda bronz ve mermer heykeller, çanak çömlek, cam eşyalar, takılar ve sikkeler çıktı [2]. Çıkarılanlar arasında kaya parçasına benzeyen bir yığın da vardı. Atina'daki Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde yaklaşık iki yıl dikkat çekmedi. 17 Mayıs 1902'de Valerios Stais ve kuzeni Spyridon Stais, parçalardan birine gömülü bir dişli çark fark etti [2].
Ayakkabı kutusu boyunda bir bronz kasa
Britannica'ya göre aygıt, ayakkabı kutusu büyüklüğünde bir kasanın içinde bronz levhalardan yapılmıştı. Tarihi M.Ö. 100, artı eksi 30 yıl olarak veriliyor [1]. Wikipedia kasanın ölçüsünü 34 × 18 × 9 cm olarak aktarıyor. En büyük dişli yaklaşık 13 cm çapında ve aslında 223 dişliydi [2]. Elde 82 parça kalmış; bunların yedisi mekanik açıdan önemli. Görülebilen 30 dişliye bakarak toplam sayının yaklaşık 35 olduğu tahmin ediliyor [2].
Elle çevrilen bir mil ana dişliyi döndürüyordu ve bu dişlinin bir turu bir Güneş yılına denk geliyordu. Ön yüzde zodyak konumları, arka yüzde Ay ve tutulma döngüleri için spiral kadranlar vardı [1]. Britannica, bu dişli karmaşıklığının benzerine ancak yaklaşık bin yıl sonra ortaçağ katedral saatlerinde rastlandığını yazıyor [1].
Kadranların hesapladığı döngüler
Arka yüzdeki kadranlardan biri Metonik döngüyü izliyor. 235 sinodik ay, yani yaklaşık 19 yıl, Güneş takvimiyle Ay takvimini yeniden aynı noktaya getiriyor [1][2]. Başka bir kadran tutulma tahminleri için ayrılmış. Bu kadran 223 aylık Saros döngüsüne dayanıyor ve bir Saros yaklaşık 18 yıl 11⅓ gün sürüyor [2]. Saros'un üç katı olan 54 yıllık Exeligmos döngüsü için de ayrı bir kadran bulunuyor [2]. Bir alt kadranda Olimpiyatlar dahil Panhelenik Oyunlar'ın dört yıllık takvimi yer alıyor [1].

Korozyonun içine röntgenle bakmak
Parçaların yüzeyi korozyona uğradığı için içlerini açmadan görmek mümkün değil. Derek J. de Solla Price 1951'de çalışmaya başladı. 1971 ile 1974 arasında Charalampos Karakalos ile birlikte röntgen ve gama ışını görüntüleri aldı ve sonuçları 1974'te yayımladı [2]. 2005'te Mike Edmunds'ın Cardiff Üniversitesi'ndeki ekibi X-ışını tomografisi ve yüksek çözünürlüklü tarama kullandı; bulgular 2006'da Nature dergisinde çıktı [2]. 2016'daki tomografide Venüs için 462, Satürn için 442 sayıları okundu. Bunlar iki gezegenin sinodik döngüleriyle ilgili sayılar [2][3].
Ön yüzde gezegenler
UCL'den Tony Freeth ve ekibi Mart 2021'de Scientific Reports'ta yeni bir ön yüz modeli yayımladı. Tomografiyle okunan yazıtlar Güneş'in, Ay'ın ve antik çağda bilinen beş gezegenin hareketlerini anlatıyor. Ekip bu hareketleri ön yüzde Yunan Kozmosu'nu gösteren bir düzen olarak yeniden kurdu [4]. Gezegen konumları halkalar üzerindeki işaret boncuklarıyla gösteriliyordu [3]. Eksik gezegenlerin döngülerini Parmenides'e atfedilen Yunan matematik ilkeleriyle türetmeyi başardılar [3]. Ekibe göre 7 ve 17 gibi küçük asal çarpanlı oranlar kullanılmış ve bazı dişliler birden fazla gezegen için ortak çalışabilmiş [2].
Açık kalan sorular
Bu model şimdilik üç boyutlu bir bilgisayar modeli olarak var. Ekibin sıradaki işi, iç içe geçmiş tüplerden oluşan sistemin antik dönem işçiliğiyle yapılabildiğini göstermek [2][3]. Britannica da aygıtın asıl amacının hâlâ tahmine dayandığını ve benzer bronz dişli teknolojisinin Yunan-Roma dünyasında başka yerlerde kullanılıp kullanılmadığının bilinmediğini belirtiyor [1].
Enkaz da araştırılmaya devam etti. Jacques Cousteau 1970'lerde bölgede çalıştı, 2012 ve 2015'teki dalışlarda yeni eserler ve belki ikinci bir gemi bulundu [2]. Mekanizmanın 82 parçası bugün Atina'daki Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde duruyor [2].
Kaynaklar
- Britannica: Antikythera mechanism (erişim: 2026-10-07)
- Wikipedia: Antikythera mechanism (erişim: 2026-10-07)
- Popular Archaeology: Experts recreate a mechanical Cosmos from the world's first computer (UCL basın açıklaması) (erişim: 2026-10-07)
- Freeth ve ark. (2021), A Model of the Cosmos in the ancient Greek Antikythera Mechanism, Scientific Reports (erişim: 2026-10-07)
Kapak görseli: Zde, CC BY-SA 4.0.